Hydrogen Fuel Train : ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ (17 ਜੁਲਾਈ 2026) ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਟ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਕਲੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੇਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਉਹਨਾਂ ਚੁਣਿੰਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਜੀੰਦ-ਸੋਨੀਪਤ ਸੈਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਫਿਲਹਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰੇਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਜਰਮਨੀ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਆਧਾਰਿਤ ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਮ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ?
ਆਮ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਟ੍ਰੇਨ ਆਪਣੀ ਬਿਜਲੀ ਖੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ 1200 ਕਿਲੋਵਾਟ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਮੈਮਬਰੇਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ (PEMFC) ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਪਾਵਰ ਕਾਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਸਿਲਿੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਗੈਸ ਸਟੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਮਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਇੰਜਣ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕੈਟਾਲਿਸਟ (ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਲੇਟਿਨਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਮਬਰੇਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਬਾਹਰੀ ਬਿਜਲੀ ਸਰਕਟ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਫਿਊਲ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਧਨ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ, ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਟ੍ਰੇਨ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਕਾਰਬਨ ਉਤਸਰਜਨ (Zero Carbon Emission) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਰੇਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।